Η πραγματικότητα. Ποια πραγματηκότητα?

Η σχετικότητα της πραγματικότητας

Ποια είναι η πραγματικότητα;

Ο Bertrand Russell, αν και θεωρητικός φιλόσοφος, προσπάθησε να προσεγγίσει και την πρακτική πλευρά της φιλοσοφίας. Υποστήριξε ότι η πραγματικότητα δεν γίνεται αντιληπτή από τον άνθρωπο με τρόπο απολύτως αντικειμενικό, γιατί η αντίληψη είναι πάντοτε μια νοητική διεργασία και αποτύπωση. Με χαροποίησε ιδιαίτερα να βρω σε έναν τόσο καταξιωμένο στοχαστή σκέψεις που είχα κι εγώ: η εικόνα που σχηματίζουμε για τον κόσμο είναι τελικά ένα δημιούργημα του νου μας.

Έτσι, η «πραγματικότητα» μιας καρέκλας, για παράδειγμα, υπάρχει μέσα στο μυαλό μας. Αν κάποια εξωγήινη νοημοσύνη είχε διαφορετική εγκεφαλική δομή, θα αντιλαμβανόταν την ίδια καρέκλα διαφορετικά. Παρ’ όλα αυτά, αν τόσο ο άνθρωπος όσο και ο εξωγήινος μπορούν να προβλέπουν και να χρησιμοποιούν με συνέπεια το ίδιο αντικείμενο (π.χ. να καθίσουν πάνω του), τότε καθένας διαθέτει ένα λειτουργικό μοντέλο της καρέκλας – ανεξάρτητο από την «αντικειμενική» της σύσταση, που αποτελείται από απροσδιόριστο αριθμό ατόμων, πυρήνων και quark.

Ένα παρόμοιο παράδειγμα έδωσε και ο Stephen Hawking. Μίλησε για το χρυσόψαρο μέσα στη γυάλα, θέλοντας να παραλληλίσει την ανθρωπότητα με τη «γυάλα» της Γης. Το χρυσόψαρο βλέπει τον εξωτερικό κόσμο μέσα από το καμπύλο γυαλί. Ενώ ο παρατηρητής έξω από τη γυάλα βλέπει την κίνηση ενός σώματος σε ευθεία γραμμή, το χρυσόψαρο την αντιλαμβάνεται ελλειπτική λόγω της διάθλασης. Ωστόσο και οι δύο μπορούν να δημιουργήσουν μαθηματικά μοντέλα που να προβλέπουν με συνέπεια την κίνηση, ο καθένας από τη δική του θέση.

Η υπέρβαση για το χρυσόψαρο θα ήταν να καταλάβει ότι η ελλειπτική τροχιά που βλέπει δεν είναι η πραγματική. Αν προσπαθούσε να στείλει ένα τηλεκατευθυνόμενο αεροπλανάκι εκτός της γυάλας, χρησιμοποιώντας το δικό του μοντέλο παρατήρησης, δεν θα έφτανε ποτέ εκεί που θα ήθελε. Θα έπρεπε να εφαρμόσει το μοντέλο του εξωτερικού κόσμου. Κάπως έτσι και η ανθρωπότητα, με πρωτοπόρο τον Αϊνστάιν, χρειάστηκε να αναθεωρήσει τα δικά της μοντέλα για να καταφέρει να στείλει επανδρωμένη αποστολή στο φεγγάρι.

Το παράδειγμα δείχνει τη σχετικότητα της πραγματικότητας που μας περιβάλλει. Ένα μαθηματικό μοντέλο που βασίζεται στην παρατήρηση δεν είναι κατ’ ανάγκη «αντικειμενικό», γιατί μπορεί να είναι υποπερίπτωση μιας ευρύτερης πραγματικότητας. Αυτό ακριβώς οδηγεί την επιστήμη στην αναζήτηση μιας θεωρίας που θα ενοποιεί όλους τους νόμους του σύμπαντος.

Αλλά ακόμη κι ο «εξωτερικός» παρατηρητής της γυάλας –δηλαδή εμείς– δεν είναι βέβαιο ότι κατέχει την απόλυτη πραγματικότητα. Όπως έδειξε η ανακάλυψη των quark, η επιστήμη έγινε πιο δεκτική στο να παραδέχεται οντότητες που δεν παρατηρούνται άμεσα αλλά προβλέπονται μαθηματικά. Πώς λοιπόν να είναι σίγουρος κανείς ότι ακόμη και η πιο ολοκληρωμένη θεωρία δεν είναι απλώς οι κανόνες ενός παιχνιδιού που παίζεται σε ένα βιολογικό ή κβαντικό «κομπιούτερ» ενός Δημιουργού;

Σύμφωνα με τον Hawking, η απάντηση είναι και «ναι» και «όχι». Αν ο Δημιουργός δεν παρεμβαίνει στα μαθηματικά μοντέλα που καθορίζουν την εξέλιξη του σύμπαντος, τότε δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι κατέχουμε την απόλυτη πραγματικότητα. Αν, αντίθετα, παρεμβαίνει, αυτό θα φανεί ως ανεξήγητη παρέκκλιση από κάποιον νόμο του σύμπαντος – κάτι σαν θαύμα. Και τότε ο παρατηρητής θα αναγκαστεί να σκεφτεί ότι η πραγματικότητά του ίσως αποτελεί μέρος ενός παιχνιδιού του Δημιουργού, ο οποίος μπορεί κατά το δοκούν να αλλάζει τους κανόνες.