Σωκράτης: ο φιλόσοφος που για χάρη της νομιμότητας επαίνεσε την αδικία και την ανηθικότητα

Σωκράτης: ο φιλόσοφος που ύψωσε τη νομιμότητα πάνω από την ηθική

Ο Σωκράτης θεωρείται ένας από τους κορυφαίους φιλοσόφους της αρχαιότητας και, με τον τρόπο του, παραμένει παρών και στη σύγχρονη εποχή. Η σκέψη του, αλλά κυρίως η στάση του απέναντι στην άδικη καταδίκη του, εξηγούν γιατί έγινε τόσο ελκυστικός στα εκάστοτε πολιτικά συστήματα της Ελλάδας και της Ευρώπης.

Στο σχολείο, τουλάχιστον στη δική μας εποχή, η διδασκαλία του Σωκράτη σχεδόν μονοπώλησε το ενδιαφέρον, εις βάρος άλλων φιλοσόφων όπως ο Δημόκριτος, ο Εμπεδοκλής ή ο Αριστοτέλης. Έτσι, μάθαμε τα ονόματα τους, αλλά όχι τη σκέψη τους. Κι όμως, οι θεωρίες τους μόνο υποδεέστερες δεν ήταν.

Είναι γνωστό πως ο Σωκράτης καταδικάστηκε σε θάνατο από μια δημοκρατία που συχνά απείχε από την ίδια της την ιδέα: δίκαιη, ηθική, ανεκτική. Την ίδια εποχή εξορίστηκαν ή καταδιώχθηκαν και άλλες σπουδαίες προσωπικότητες, όπως ο Αριστείδης.

Ο Σωκράτης είχε την ευκαιρία να δραπετεύσει. Δεν το έκανε. Επέλεξε να παραμείνει και να αποδεχθεί την ποινή του, θέλοντας ίσως να δείξει ότι η υπακοή στους νόμους –δίκαιους ή άδικους– είναι απαραίτητη για την επιβίωση της κοινωνίας και της πολιτείας.

Με αυτήν τη στάση, όμως, έθεσε τη νομιμότητα πάνω από την ηθική και τη δικαιοσύνη. Έδωσε έτσι ένα επικίνδυνο μήνυμα: ότι ακόμα και άδικοι νόμοι πρέπει να εφαρμόζονται αδιαμαρτύρητα. Το αποτέλεσμα; Η νομιμότητα, αποκομμένη από την ηθική, μπορεί να γίνει όργανο καταπίεσης αντί για θεμέλιο δικαιοσύνης.

Η ίδια η ιστορία της Αθήνας μετά τον Σωκράτη δείχνει πως η τυφλή υποταγή σε ανήθικους νόμους οδηγεί τελικά στη διάλυση μιας κοινωνίας.

Φυσικά, το αντίθετο άκρο είναι επίσης προβληματικό: αν ο καθένας αποφάσιζε να υπακούει μόνο στους νόμους που του αρέσουν, θα επικρατούσε χάος. Εδώ βρίσκεται το πραγματικό δίλημμα. Η διαφορά, όμως, είναι πως ο Σωκράτης δεν ήταν «ο καθένας». Η φιλοσοφία του είχε βαρύτητα και θα μπορούσε να αποτελέσει ένα φωτεινό παράδειγμα αντίστασης σε άδικη εξουσία, εφόσον η στάση του παρέμενε προσηλωμένη στην ηθική και όχι στην παθητικότητα.

Η στάση του Σωκράτη χρησιμοποιήθηκε –και συνεχίζει να χρησιμοποιείται– από πολιτικά συστήματα που επιθυμούν πολίτες υπάκουους και παθητικούς. Έτσι, ενώ ο ίδιος δεν υπήρξε διαφθορέας νέων, όπως κατηγορήθηκε, με την παθητική του αποδοχή έγινε, χωρίς να το θέλει, διαφθορέας πολιτών.

Ο προβληματισμός παραμένει επίκαιρος:

• Τι είναι σημαντικότερο για μια κοινωνία; Η τυφλή υπακοή στον νόμο ή η υπακοή στην ηθική και στη δικαιοσύνη;
• Και πώς μπορούμε να διακρίνουμε αν η άρνηση ενός πολίτη να υπακούσει είναι πράξη αρετής ή πράξη συμφέροντος.

Ο Σωκράτης παραμένει συμπαθής και εμβληματικός. Όμως η χρήση της στάσης του από την εξουσία δείχνει πόσο εύκολα μια φιλοσοφική επιλογή μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής χειραγώγησης. Το δίδαγμα ίσως να είναι πως κάθε πολίτης οφείλει να βάζει πάνω από όλα την ηθική και τη δικαιοσύνη, ακόμη και αν αυτό σημαίνει να αμφισβητήσει τη νομιμότητα.